Mùi của mưa có một cái tên khoa học là “petrichor”: đó là mùi đặc trưng bốc lên khi những giọt mưa đầu tiên rơi xuống đất khô. Một phần quan trọng của nó đến từ geosmin, hợp chất do vi khuẩn đất tạo ra, và mũi người nhạy với geosmin ở nồng độ cực nhỏ. Nếu bạn từng đứng ở hiên nhà hít một hơi thật sâu sau cơn mưa, bạn đã biết cảm giác ấy mà chưa cần biết tên.
Mùi của mưa là gì và ai đặt tên cho nó?
Năm 1964, hai nhà khoa học người Úc là Isabel Joy Bear và Richard G. Thomas công bố một bài báo trên tạp chí Nature và đặt ra từ “petrichor”. Từ này ghép từ tiếng Hy Lạp: petra là đá, ichor là dòng chất lỏng chảy trong huyết mạch các vị thần trong thần thoại. Trước đó, mùi này chỉ được gọi bằng một cụm từ khô khan trong tài liệu khoa học.
Hai tác giả mô tả petrichor như một loại dầu thơm tích tụ trong đất và đá suốt những ngày khô, rồi được giải phóng khi có hơi ẩm. Hình ảnh “dầu” ấy rất thi vị, và đến nay vẫn là cách dễ hình dung nhất: đất khô giữ lại mùi, mưa đánh thức nó dậy.
Geosmin là gì mà mũi người nhạy đến vậy?
Geosmin có tên nghĩa đen là “mùi của đất”. Hợp chất này được xác định một năm sau bài báo của Bear và Thomas, và theo nhiều nguồn khoa học phổ thông, nó do các vi khuẩn đất thuộc nhóm actinobacteria (như Streptomyces) tạo ra. Khi đất khô, vi khuẩn sống và sinh bào tử; khi mưa rơi, mùi cùng bào tử được tung lên không khí.
Điều thú vị là ngưỡng ngửi của con người: các nguồn thường nêu con số cỡ vài phần nghìn tỷ, nghĩa là ta nhận ra nó ở nồng độ cực thấp. Có người cho rằng đó là dấu vết của một thời xa xưa, khi tìm ra đất ẩm và nước là chuyện sống còn. Đó là một giả thuyết dễ thương hơn là một kết luận chắc chắn, nên ta cứ giữ nó như một câu chuyện.
Geosmin cũng không đứng một mình. Mùi của mưa còn là sự pha trộn của dầu thực vật, các hợp chất khác của vi sinh vật và độ tươi của không khí trước cơn dông. Vì vậy nó giống một hợp âm hơn là một nốt đơn. Bạn có thể đọc thêm trong bài giải thích của Smithsonian.
Vì sao mùi đất ướt khiến ta dịu lại?
Chúng tôi không có bằng chứng khoa học nào để nói mùi mưa “chữa” được điều gì, và cũng không muốn nói như thế. Nhưng có vài lý do đời thường khiến nó dễ chịu. Mưa thường đi cùng nhịp sống chậm lại: ta ở trong nhà, tiếng mưa che bớt tiếng ồn, trời mát hơn.
Mùi đất ướt cũng gắn với ký ức: sân nhà ngoại, con đường làng, buổi chiều tan học. Mùi hương có đường đi rất ngắn tới những vùng não liên quan đến cảm xúc và trí nhớ, nên một mùi quen có thể kéo cả một buổi chiều cũ trở về. Bài mùi hương và ký ức nói kỹ hơn về điều này.
Nên ghép hương nào cho ngày mưa?
Mùi đất trong hương liệu thường đến từ rễ hương bài (vetiver), gỗ và một số thảo mộc. Bài hương bài, rễ cỏ của làng quê cho thấy vì sao rễ khô lại gợi đất đến vậy. Các gợi ý dưới đây chỉ mang tính tham khảo.
- Nhóm Gỗ: trầm lắng, ấm, hợp với buổi chiều mưa lất phất khi bạn ngồi yên với một cuốn sách.
- Nhóm Thảo mộc: nhẹ và thoáng, hợp khi mưa kéo dài khiến phòng hơi bí.
- Nhóm Trầm: sâu hơn, dành cho những buổi tối mưa lớn muốn yên tĩnh.
- Nhóm Ngọt dịu: mềm, hợp với tách trà nóng; chọn nhẹ thôi vì không khí ẩm vốn đã nặng.
Bạn có thể xem cửa hàng hoặc thử Scent Finder để tìm nhóm hương hợp với mình. Nếu thích nhìn khói chảy xuống như một màn mưa nhỏ, nụ chảy ngược là lựa chọn thú vị. Để ghép mùi theo thời tiết rộng hơn, xem phối mùi hương theo mùa.
Cần lưu ý gì khi đốt hương mùa mưa?
Mùa mưa đi cùng độ ẩm cao, và độ ẩm ảnh hưởng cả mùi lẫn cách nụ hương cháy. Hãy giữ nụ trong hũ kín (xem bảo quản nụ hương khi trời nồm). Nếu nụ tắt giữa chừng, bài nụ hương bị tắt giữa chừng có vài gợi ý.
Dù ngoài trời mưa, hãy mở hé cửa sổ để khói có đường thoát, đốt vừa phải và không bao giờ để lửa không người trông. Cửa chỉ cần hé một khe nhỏ là đủ để căn phòng thở.
Câu hỏi thường gặp
Mùi của mưa có phải mùi của nước không?
Không hẳn. Nước nguyên chất gần như không mùi; mùi ta ngửi thấy chủ yếu đến từ đất, vi sinh vật và dầu thực vật được mưa đánh thức.
Hương nào gần với mùi đất sau mưa nhất?
Những mùi từ rễ hương bài, gỗ và thảo mộc thường gợi cảm giác này. Cảm nhận mỗi người mỗi khác, nên hãy thử nhỏ rồi chọn mùi bạn thấy dễ chịu.
Có nên đốt hương khi trời mưa không?
Có thể, nếu bạn thông gió, đốt vừa phải và giữ nụ khô ráo. Không khí ẩm làm nụ dễ tắt hơn, nên đừng vội nếu nó cháy chậm.
Mưa gọi mùi đất dậy; một nụ hương nhỏ chỉ cần nhắc ta ở lại cùng nó.