Mùi hương và ký ức gắn với nhau theo cách rất riêng: nhanh, bất ngờ và giàu cảm xúc. Một số nghiên cứu tâm lý học cho thấy những ký ức được mùi hương đánh thức thường mang sắc thái cảm xúc mạnh hơn so với ký ức gợi lên từ hình ảnh. Vì vậy, một làn khói nhẹ có thể đưa ta về căn bếp cũ hay hiên nhà ngày bé chỉ trong một hơi thở.
Bài này không hứa hẹn điều gì lớn lao về mùi hương và ký ức. Nó chỉ muốn giải thích, bằng những gì khoa học đã quan sát được, vì sao điều này xảy ra, và ta có thể trân trọng nó thế nào khi thắp một nụ hương.
Hiệu ứng Proust là gì?
Trong tiểu thuyết Đi tìm thời gian đã mất, nhà văn Marcel Proust kể về nhân vật nhúng chiếc bánh madeleine vào tách trà, và mùi vị ấy bất chợt mở ra cả một miền ký ức tuổi thơ ở Combray. Từ đó, giới tâm lý học gọi hiện tượng một mùi hương đánh thức ký ức xa xưa là “hiệu ứng Proust”.
Đó là văn chương, nhưng nhiều người đọc xong đều gật đầu, vì ai cũng có một mùi như vậy: mùi nắng trên áo, mùi đất sau mưa, mùi khói bếp rơm, mùi nhang trong nhà bà. Chúng ta hiếm khi chủ động tìm ký ức đó. Nó tự tìm đến ta.
Vì sao mùi hương và ký ức lại gần nhau đến vậy?
Phần lớn các giác quan khác đi qua một trạm trung chuyển trong não trước khi tới vùng xử lý cảm xúc. Khứu giác thì có đường đi ngắn hơn: các tín hiệu mùi tới hành khứu, rồi liên hệ khá trực tiếp với các cấu trúc thuộc hệ viền như hạnh nhân (amygdala) và hồi hải mã (hippocampus), những vùng liên quan đến cảm xúc và trí nhớ. Đây là cách mô tả đơn giản hóa, nhưng nó cho thấy vì sao mùi và cảm xúc thường đi liền nhau.
Nhà tâm lý học Rachel Herz, một trong những người nghiên cứu lâu năm về chủ đề này, cùng đồng nghiệp Jonathan Schooler đã công bố một nghiên cứu năm 2002 trên American Journal of Psychology. Họ ghi nhận rằng ký ức tự truyện được gợi lên bởi mùi hương thường mang cảm xúc mạnh hơn và khiến người kể có cảm giác “được đưa trở lại” thời điểm cũ rõ hơn so với ký ức được gợi lên bởi hình ảnh. Một bài tổng quan của Herz năm 2016 trên tạp chí Brain Sciences cũng mô tả việc hạnh nhân hoạt động mạnh hơn khi người ta nhớ lại một ký ức do mùi gợi lên.
Cần nói thêm cho công bằng: các nhà nghiên cứu khác chỉ ra rằng nhiều thí nghiệm trong phòng thí nghiệm dùng những liên tưởng mới tạo ra, chưa chắc phản ánh những ký ức đời thường hình thành qua nhiều năm. Khoa học về chủ đề này vẫn đang tiếp tục, nên ta chỉ nên coi đây là một cách hiểu hợp lý, không phải kết luận tuyệt đối.
Vì sao mùi hương hay gợi về tuổi thơ?
Một điểm thú vị trong các quan sát của Herz là những ký ức do mùi gợi lên thường thuộc về thời thơ ấu, nhiều hơn so với ký ức gợi lên bởi lời nói hay hình ảnh. Điều đó khớp với trải nghiệm chung: ta thường nhớ mùi của những “lần đầu”, khi mọi thứ còn mới và não ghi nhận mạnh mẽ.
Với người Việt, bản đồ mùi tuổi thơ thường rất cụ thể:
- Mùi nhang trầm thoang thoảng trước bàn thờ ngày giáp Tết.
- Mùi vỏ bưởi, lá bưởi trong nồi nước tắm cuối năm.
- Mùi khói bếp, mùi đất ẩm đầu mùa mưa.
- Mùi quế, hồi trong nồi phở hay nồi nước dùng của mẹ.
Nếu mùi hương gợi lại ký ức không vui thì sao?
Ký ức không phải lúc nào cũng dễ chịu. Có những mùi gắn với một giai đoạn khó khăn, một lần mất mát, một căn phòng bệnh. Khi đó, mùi hương có thể đem lại cảm giác nặng nề thay vì thân thương. Điều này hoàn toàn bình thường, và không có gì sai khi bạn thấy một mùi nào đó không hợp với mình.
Nếu một mùi hương làm bạn thấy khó chịu hay nhói lên một nỗi buồn cũ, hãy dập hương, mở cửa sổ và cho phép mình dừng lại. Nếu những cảm xúc như vậy kéo dài hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, việc trò chuyện với một chuyên gia tâm lý là điều đáng cân nhắc. Hương chỉ là người bạn đồng hành nhẹ nhàng, không thay thế được sự chăm sóc chuyên môn.
Cách dùng mùi hương và ký ức để thêm bình yên
- Chọn một mùi gắn với kỷ niệm đẹp. Nếu bạn lớn lên với mùi gỗ ấm và quế, hãy thử nhóm hương Gỗ hoặc Trầm. Nếu nhớ mùi thảo mộc, vỏ bưởi, hãy thử nhóm Thảo mộc. Bạn có thể xem gợi ý ở trang chọn hương.
- Dùng một nụ, ở nơi thoáng. Mở cửa sổ, đặt đế gốm trên mặt phẳng chịu nhiệt, và đừng bỏ đi khi hương còn cháy. Xem thêm cách thông gió khi đốt hương.
- Để ký ức đến rồi đi. Không cần cố nhớ. Chỉ cần ngồi yên một lúc, quan sát điều gì hiện lên, rồi ghi vài dòng vào cuốn sổ nhỏ nếu bạn muốn. Gợi ý ở bài viết nhật ký cùng khói hương.
- Tạo ký ức mới. Một mùi quen sẽ thành ký ức khi nó đi cùng những khoảnh khắc đáng nhớ. Thắp cùng một mùi trong những buổi tối bình yên, và theo thời gian, mùi ấy có thể trở thành “mùi của nhà” với bạn.
Bạn cũng có thể xem thêm các nhóm hương trong cửa hàng. Mùi hương và ký ức không phải cỗ máy thời gian. Nhưng với người biết lắng nghe, một làn khói mỏng đôi khi đủ để ta nhớ mình từng là ai, và thấy thương mình hơn một chút.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mùi hương gợi nhớ nhanh hơn hình ảnh?
Tín hiệu mùi liên hệ khá trực tiếp với các vùng não xử lý cảm xúc và trí nhớ, nên ký ức do mùi gợi lên thường đến bất ngờ và giàu cảm xúc. Đây là cách hiểu hiện nay, khoa học vẫn đang tiếp tục nghiên cứu.
Có thể tạo ký ức đẹp bằng một mùi hương không?
Có thể giúp bạn gắn một mùi với những khoảnh khắc yên bình nếu thắp đều đặn trong các dịp ấy. Hiệu quả khác nhau theo từng người.
Mùi hương làm tôi buồn thì nên làm gì?
Hãy dập hương, mở cửa sổ và dừng lại. Nếu cảm giác kéo dài, hãy trò chuyện với chuyên gia tâm lý.
Có những ký ức không cần gọi tên, chỉ cần một làn khói đi ngang qua.