Hương và âm thanh là hai giác quan có thể làm nền cho nhau: một tiếng chuông ngân, tiếng mưa trên mái hay bản nhạc nhẹ đều khiến cách ta cảm nhận mùi thay đổi một chút, và ngược lại. Giới khoa học gọi hiện tượng này là sự tương ứng giữa các giác quan (crossmodal correspondence). Dưới đây là cái nhìn thận trọng về điều khoa học đã tìm thấy, và vài cách ghép nhẹ nhàng cho căn phòng của bạn.
Các giác quan có đan vào nhau không?
Có. Trải nghiệm của ta hiếm khi chỉ đến từ một giác quan: món ăn có tiếng giòn, phòng có mùi và ánh sáng cùng lúc. Nhà tâm lý học thực nghiệm Charles Spence đã viết nhiều về điều này, trong đó có bài tổng quan Musical Scents (i-Perception, 2021) xem lại những lần mùi hương và âm thanh gặp nhau trong khoảng một hai thế kỷ qua; bạn có thể xem thông tin bài báo.
Khi nói “tương ứng giữa các giác quan”, ta nói về xu hướng trung bình ở nhiều người, ví dụ cùng thấy một mùi “cao” hay “thấp” hơn một mùi khác. Không phải ai cũng cảm nhận như nhau, và đây không phải luật.
Mùi và độ cao của âm thanh có liên quan không?
Một số nghiên cứu cho thấy có. Belkin và cộng sự (1997) báo cáo rằng người tham gia có xu hướng sắp xếp một số mùi theo độ cao của âm, và nghiên cứu của Crisinel và Spence (2012), “A Fruity Note”, mở rộng điều đó sang các mùi liên quan đến đồ ăn thức uống. Nhìn chung, mùi ngọt, trái cây có xu hướng được ghép với nốt cao hơn, còn mùi khói, gỗ gần với nốt trầm hơn.
Đây là xu hướng thống kê trong thí nghiệm có kiểm soát, nên chúng tôi dùng nó như một gợi ý thú vị chứ không phải kết luận. Nó có thể giúp bạn nghĩ về bốn nhóm hương như một bản nhạc: Thảo mộc và Ngọt dịu nhẹ như nốt cao, Gỗ và Trầm sâu như nốt trầm.
Tiếng chuông, tiếng mưa, nhạc nhẹ: ghép sao cho dịu?
Dưới đây là vài gợi ý để bạn thử, mỗi cặp đều là sở thích hơn là quy tắc.
- Tiếng mưa và nhóm Gỗ hoặc Thảo mộc: hai thứ cùng gợi đất và lá; xem thêm mùi của mưa và hương đất.
- Tiếng chuông, bát xướng: một tiếng ngân dài hợp với khoảng lặng trước khi thắp hương hoặc khi dập tắt, và hợp với nhóm Trầm.
- Nhạc nhẹ không lời: một bản đàn tranh hoặc piano chậm hợp với hương gỗ ấm, nhất là khi đọc sách.
- Tĩnh lặng hoàn toàn: đôi khi không âm thanh nào là lựa chọn hay nhất, khi bạn muốn chỉ nghe hơi thở của mình.
Ghép hương và âm thanh thế nào để không bị quá tải?
Quy tắc quan trọng là giảm bớt chứ đừng thêm. Nếu có tiếng mưa, nhạc và hương cùng lúc, hãy để nhạc nhỏ và hương nhẹ. Khi ta muốn chú ý vào mùi, nên giảm âm nhạc; khi muốn nhạc làm chính, nên chọn mùi nhẹ.
Một nghi thức nhỏ bạn có thể thử: rung một tiếng chuông hoặc bát nhỏ một lần, thắp nụ hương, ngồi nghe tiếng ngân tan dần cùng làn khói đang bay lên, rồi để căn phòng yên. Bài góc thiền 15 phút với một nụ hương và chánh niệm qua năm giác quan có thêm gợi ý để bạn thực hành.
Nếu bạn muốn chọn mùi theo cảm hứng từ âm nhạc, hãy dùng Scent Finder hoặc xem cửa hàng. Nhớ rằng đây là cách tận hưởng nhẹ nhàng, không phải một liệu pháp: chúng tôi không nói âm nhạc hay hương “chữa” hay “trị” điều gì, chỉ rằng chúng có thể giúp bạn cảm thấy thư thả hơn.
Dù là nghe nhạc hay ngồi im, hãy mở hé cửa sổ, đốt vừa phải, đặt hương trên đế chịu nhiệt và không để lửa không người trông; xem thông gió khi đốt nhang.
Bạn cũng có thể thử ngược lại: trước tiên chọn âm thanh, rồi hỏi mùi nào “nghe” hợp với nó. Một đêm mưa dầm và tiếng mưa trên mái tôn gợi mùi gì? Một buổi sáng có tiếng chim và tiếng xe xa xa gợi mùi gì? Cách hỏi này không cần khoa học, chỉ cần sự tò mò, và thường dẫn tới những kết hợp mà không bài viết nào gợi ý trước. Hương và âm thanh gặp nhau theo cách riêng của mỗi người, và đó là phần thú vị nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có loại nhạc nào hợp với từng nhóm hương không?
Không có công thức cố định. Nhiều người thích nhạc chậm, thưa nhạc cụ cho nhóm Gỗ và Trầm, và nhạc nhẹ sáng hơn cho nhóm Thảo mộc và Ngọt dịu; hãy tin cảm nhận của bạn.
Nghiên cứu về mùi và âm thanh có chắc chắn không?
Chúng cho thấy xu hướng ở nhiều người, nhưng nhỏ về quy mô và không áp dụng cho mọi người. Hãy xem đó là gợi ý để khám phá.
Tôi nên dùng tiếng chuông trước hay sau khi thắp hương?
Cả hai đều ổn. Nhiều người rung chuông trước để mở đầu, một số rung sau để khép lại. Hãy chọn cách khiến bạn thấy tự nhiên.
Mùi là một nốt nhạc lặng; âm thanh là làn khói không nhìn thấy.