Làng hương Quảng Phú Cầu là một làng nghề làm hương ở huyện Ứng Hòa, cách trung tâm Hà Nội khoảng 35 km, được nhiều nguồn mô tả là có nghề làm hương hơn một trăm năm. Làng nổi tiếng với những bó que tre vầu nhuộm màu rực rỡ phơi kín sân, những cánh đồng đỏ thẳng tắp mà ai đi qua cũng muốn dừng lại ngắm. Đây là một trong những làng hương truyền thống còn hoạt động mạnh ở miền Bắc.
Làng hương Quảng Phú Cầu: một ngôi làng nhỏ, một nghề lớn
Quảng Phú Cầu nằm ở phía nam Hà Nội. Theo cách gọi trước đây, đó là một xã thuộc huyện Ứng Hòa; trong những đợt sắp xếp đơn vị hành chính gần đây, tên gọi ở một số nơi có thể đã thay đổi, nên nếu định đến thăm, bạn nên kiểm tra lại thông tin địa phương. Nhiều nguồn cho biết hàng nghìn hộ dân trong vùng gắn bó với nghề làm hương, từ việc chẻ tre, nhuộm que đến cuốn hương và đóng gói.
Chúng tôi không thể kiểm chứng chính xác năm nghề bắt đầu, nên chỉ nói theo cách các nguồn thường nêu: nghề làm hương ở đây đã có từ hơn một thế kỷ và được truyền qua nhiều thế hệ trong các gia đình. Với nhiều người dân, đây là nghề của cả nhà: ông bà vót tre, bố mẹ cuốn hương, con cháu phụ phơi và bó.
Từ cây tre vầu đến que hương
Phần lõi của một nén nhang là que tre. Ở Quảng Phú Cầu, người làm chủ yếu dùng tre vầu, loại tre thân thẳng, vách mỏng, dễ chẻ thành que nhỏ. Theo các nguồn, phần lớn tre được đưa về từ những tỉnh miền núi và trung du như Thanh Hóa, Nghệ An, Lạng Sơn. Người ta thường ưa tre đã đủ tuổi vì que chắc và cháy đều.
Các công đoạn chính, được mô tả khá thống nhất giữa các nguồn, gồm có:
- Chẻ và vót que. Tre được chẻ thành sợi nhỏ, vót tròn đều, có thể rất mảnh với loại hương tăm.
- Nhuộm phần chân. Phần đuôi que thường được nhuộm màu, phổ biến nhất là đỏ, vừa để phân biệt vừa tạo vẻ nhìn rực rỡ.
- Làm thân hương. Bột hương được trộn với chất kết dính rồi cuốn quanh que bằng tay hoặc bằng dụng cụ.
- Phơi. Hương được phơi dưới nắng. Người làng cho rằng phơi nắng giữ được mùi tự nhiên tốt hơn là sấy.
- Chọn, bó và đóng gói. Hương khô được chọn lọc, bó thành từng bó và đóng gói.
Tùy cơ sở, nguyên liệu làm thân hương có thể là bột gỗ, bột lá, bột thảo mộc và chất kết dính tự nhiên. Chất lượng thay đổi rất nhiều giữa các nhà làm và các dòng sản phẩm. Phẩm màu dùng nhuộm que cũng khác nhau, nên người dùng có quyền hỏi về nguồn gốc màu và chọn sản phẩm minh bạch về nguyên liệu.
Về nguyên liệu quen thuộc của hương thủ công, bạn có thể đọc hoa hồi trong hương thủ công và hương bài, rễ cỏ của làng quê.
Những cánh đồng đỏ và nhịp mùa của làng
Hình ảnh đặc trưng của Quảng Phú Cầu là những bó que nhuộm đỏ xòe đều như nan quạt trên sân và dọc đường làng. Người làm nghề thường tranh thủ những ngày nắng để phơi. Vì phụ thuộc vào thời tiết, những ngày mưa kéo dài khiến việc làm chậm lại. Vào cuối năm, khi nhu cầu tăng cao trước Tết, làng thường tất bật nhất.
Chính vì tính thủ công và sự phụ thuộc vào nắng, cảnh phơi hương cũng trở thành một điểm được nhiều người yêu nhiếp ảnh tìm đến. Nếu bạn đến chụp ảnh, hãy xin phép gia đình trước khi vào sân, đừng bước lên các bó đang phơi và tôn trọng công việc của người làng.
Nhìn một nén nhang bằng con mắt người dùng
Biết về nghề làm hương giúp ta chọn hương cẩn trọng hơn. Một vài gợi ý khi mua và dùng hương que:
- Đọc thành phần. Ưu tiên sản phẩm ghi rõ nguyên liệu như gỗ, thảo mộc, nhựa thơm. Hãy cẩn trọng với hương có mùi quá nồng hoặc màu quá chói.
- Chú ý lượng khói. Hương thơm tốt không cần nhiều khói; ít khói thường dễ chịu hơn.
- Để hương khô ráo. Hương ẩm sẽ khó cháy và dễ tắt giữa chừng.
- Thông gió. Dù là hương thủ công hay công nghiệp, hãy mở cửa sổ và dùng vừa phải.
Ở Yūgen, chúng tôi chọn làm nụ hương và nhang từ nguyên liệu tự nhiên. Chúng tôi không mượn danh một làng nghề nào, nhưng rất trân trọng truyền thống thủ công mà những làng như Quảng Phú Cầu đã gìn giữ. Nếu bạn muốn tìm hiểu cách chúng tôi nghĩ về hương, hãy đọc câu chuyện của Yūgen hoặc xem cửa hàng.
Khi chọn hương, hãy xem thêm cách đọc nhãn thành phần hương.
Điều đọng lại từ một ngôi làng
Một nén nhang trông đơn giản, nhưng đằng sau nó là tre được chẻ bằng tay, màu được nhuộm, nắng được chờ đợi và những gia đình nối nghề qua nhiều đời. Khi thắp một que hương, ta cũng đang thắp lên một phần công sức ấy. Điều nhỏ nhất ta làm được để đáp lại là dùng hương một cách tỉnh thức: vừa phải, thoáng khí, và dập hẳn khi xong.
Câu hỏi thường gặp
Làng hương Quảng Phú Cầu ở đâu?
Quảng Phú Cầu là làng nghề làm hương ở huyện Ứng Hòa, cách trung tâm Hà Nội khoảng 35 km. Trong các đợt sắp xếp đơn vị hành chính gần đây, tên gọi ở một số nơi có thể đã thay đổi.
Nghề làm hương ở Quảng Phú Cầu có từ bao giờ?
Nhiều nguồn mô tả làng có nghề làm hương hơn một trăm năm. Chúng tôi không thể kiểm chứng chính xác năm nghề bắt đầu nên chỉ nói theo cách các nguồn thường nêu.
Que hương ở Quảng Phú Cầu được làm thế nào?
Các công đoạn chính gồm chẻ và vót que tre vầu, nhuộm phần chân, cuốn bột hương trộn chất kết dính quanh que, phơi nắng, rồi chọn, bó và đóng gói.
Phía sau một làn khói mỏng là bao nhiêu bàn tay và bao nhiêu buổi nắng.