Wabi-sabi (侘寂) là cách nhìn của người Nhật tìm thấy vẻ đẹp trong sự giản dị, không hoàn hảo và dấu vết của thời gian. Với đồ gốm thủ công, điều đó có nghĩa là một vệt men chảy lệch, một sắc độ không đồng đều hay một đường nét hơi cong không phải lỗi, mà là dấu tay và dấu lửa của người làm. Vì vậy mỗi chiếc đế gốm men đều có cá tính riêng.
Wabi và sabi: hai chữ, một thái độ
Wabi-sabi gồm hai khái niệm vốn tách biệt rồi dần hòa vào nhau. “Wabi” ban đầu gợi cảm giác cô đơn, thanh bần của người sống giữa thiên nhiên; về sau nó mang nghĩa tích cực hơn: vẻ đẹp của sự giản dị, đủ đầy trong thiếu thốn, không cầu kỳ. “Sabi” liên quan đến việc vật dụng cũ đi theo năm tháng: lớp gỉ, lớp bụi thời gian, màu phai, vết sờn. Đó là vẻ đẹp của thứ đã được dùng và được yêu.
Hai chữ này không có định nghĩa duy nhất, và người Nhật cũng ít khi cố giải thích cặn kẽ. Nhưng nếu phải tóm lại, có thể nói: wabi-sabi là chấp nhận rằng mọi vật đều không trọn vẹn, không vĩnh viễn, và không cần phải hoàn hảo để đẹp.
Từ trà đạo đến những chiếc bát lệch
Tinh thần wabi-sabi gắn chặt với trà đạo. Các bậc thầy trà đạo thời Muromachi và Azuchi–Momoyama, nổi tiếng nhất là Sen no Rikyū (1522–1591), ưa chuộng những chiếc bát trà mộc mạc hơn là đồ sứ nhập khẩu bóng bẩy. Các lò gốm như lò Raku, gắn với nghệ nhân Chōjirō, tạo ra những chiếc bát nặng tay, men trầm, hình dáng không đối xứng. Với những người theo đuổi trà thất giản dị, một chiếc bát thô chứa trà ấm có giá trị hơn một bộ đồ hoa mỹ.
Một thực hành thường được nhắc đến là kintsugi: sửa đồ gốm vỡ bằng sơn mài trộn bột vàng, để đường nứt trở thành một nét sáng thay vì bị giấu đi. Kintsugi nói rõ tư tưởng ấy: vết vỡ là một phần của lịch sử vật, không phải điều đáng xấu hổ. Tuy vậy, hãy lưu ý rằng kintsugi và wabi-sabi là hai khái niệm liên quan, không hoàn toàn đồng nhất.
Vì sao đế gốm men thủ công không bao giờ giống hệt nhau?
Khi nung gốm, men phản ứng với nhiệt, độ dày lớp men và vị trí trong lò. Chỉ cần chênh lệch nhỏ cũng khiến màu sắc đổi khác. Một vài điều bạn có thể nhận thấy ở đồ gốm men thủ công:
- Sắc độ không đồng đều. Men đọng dày hơn ở chân hay lõm, nhạt hơn ở mép, tạo thành vùng màu đậm nhạt tự nhiên.
- Vệt men chảy. Men nóng chảy theo trọng lực để lại những đường mờ hoặc giọt nhỏ.
- Chấm li ti. Những điểm nhỏ do khoáng chất hay bọt khí nhỏ trong men.
- Dáng hơi khác nhau. Làm bằng tay thì độ cao, độ cong và độ dày mỗi chiếc lệch nhau một chút.
Vì vậy, chiếc đế bạn nhận có thể khác đôi chút so với ảnh minh họa về sắc độ và đường nét. Chúng tôi coi đó là một phần tự nhiên của đồ thủ công, chứ không phải khuyết điểm. Tất nhiên, sự không hoàn hảo trong thẩm mỹ khác với hư hại: nếu đế bị nứt sâu, mẻ sắc cạnh hoặc không đặt vững, hãy ngưng dùng.
Sống cùng wabi-sabi trong góc nhỏ của bạn
Bạn không cần một phòng trà để mang tinh thần này vào nhà. Một vài gợi ý đơn giản:
- Để một chiếc đế được nhìn thấy. Đặt nó ở vị trí cố định, chừa khoảng trống xung quanh để mắt có chỗ nghỉ.
- Chọn ít, dùng kỹ. Một hai món bạn thật sự thích tốt hơn một kệ đầy.
- Chấp nhận dấu vết sử dụng. Vết ám khói nhẹ ở đế hay vài vệt tro là dấu của những lần thắp hương.
- Ngắm trước khi dùng. Dành vài giây nhìn vệt men trước khi thắp, như cách ta nhìn một chén trà trước khi uống.
Trong một thời đại chuộng thứ mới, nhẵn và đồng loạt, wabi-sabi nhắc ta một điều ngược lại: giá trị của một món đồ có thể tăng lên khi ta sống cùng nó. Chiếc đế sẫm màu hơn sau nhiều lần dùng, chiếc bát có thêm một vết sờn ở mép, và cả hai đều trở thành của riêng bạn. Đó không phải cái cớ cho sự cẩu thả, mà là một lời mời chăm chút những thứ ta đã có.
Để sắp đặt đế gốm trên kệ, xem trang trí kệ với đế gốm, và về nguồn gốc của vẻ đẹp sâu lắng, đọc yūgen là gì.
Chăm sóc để đế bền theo năm tháng
Đồ gốm men đẹp lên khi được dùng đều, nhưng vẫn cần chăm sóc. Hãy lau sạch tàn khi nguội, rửa nhẹ bằng nước ấm và bàn chải mềm, rồi để khô hẳn. Tránh làm sốc nhiệt bằng cách đổ nước lạnh vào đế còn nóng. Khi đặt hương, luôn kiểm tra rằng đế phẳng và vững, và nhớ các nguyên tắc phòng cháy cơ bản như xa vật dễ cháy và không bỏ đi khi hương còn cháy.
Nếu bạn muốn xem những chiếc đế có tính cách riêng, hãy đến cửa hàng hoặc tìm hiểu thêm trong câu chuyện của Yūgen.
Muốn giữ đế sạch và bền, hãy đọc vệ sinh đế gốm và thác khói.
Câu hỏi thường gặp
Wabi-sabi là gì?
Wabi-sabi (侘寂) là cách nhìn của người Nhật tìm thấy vẻ đẹp trong sự giản dị, không hoàn hảo và dấu vết của thời gian. Với đồ gốm thủ công, một vệt men chảy lệch hay một sắc độ không đồng đều không phải lỗi mà là dấu tay và dấu lửa của người làm.
Vì sao đế gốm men thủ công không giống hệt nhau?
Khi nung, men phản ứng với nhiệt, độ dày lớp men và vị trí trong lò, nên sắc độ, vệt men chảy, chấm li ti và dáng đế mỗi chiếc lệch nhau một chút. Chiếc đế bạn nhận có thể khác đôi chút so với ảnh minh họa.
Chăm sóc đế gốm men thế nào cho bền?
Lau sạch tàn khi nguội, rửa nhẹ bằng nước ấm và bàn chải mềm rồi để khô hẳn, và tránh làm sốc nhiệt.
Một vệt men lệch không làm chiếc đế kém đi, nó là chữ ký của bàn tay.