Vệ sinh đế gốm thác khói không khó. Sau nhiều lần đốt, đế gốm thác khói thường đóng một lớp nhựa khói sẫm màu và hơi dính, gọi nôm na là cặn hắc ín, quanh thân, rãnh dẫn khói và đáy đĩa. Cách làm sạch nhẹ nhàng nhất là ngâm hoặc lau bằng nước ấm pha baking soda, chải bằng bàn chải mềm, rồi để khô hẳn trước khi dùng lại.
Làm đều đặn, mỗi lần chỉ mất vài phút, và đế sẽ giữ được vẻ ngoài lẫn khả năng tạo thác khói ổn định.
Vì sao đế gốm bị bẩn
Khói hương không chỉ là khí. Nó còn mang theo những giọt nhựa và hạt mịn rất nhỏ được tạo ra khi bột gỗ cháy chậm. Khi khói đi qua bề mặt gốm, một phần ngưng lại và bám lên đó, giống như lớp muội bám trên thành bếp củi. Theo thời gian, lớp này sẫm lại, dính hơn, và làm bề mặt men xỉn đi. Cần giữ đế khô cùng nụ, xem bảo quản nụ hương trong mùa nồm.
Với đế thác khói, vấn đề rõ hơn vì khói phải chảy qua những đường dẫn hẹp, một lỗ ở giữa và các rãnh quanh thân. Khi những chỗ này bị cặn bám dần, khói chảy chậm lại, thác không còn mượt như lúc đầu và đôi khi bị nghẹt hẳn. Mặt khác, tro vụn rơi xuống đĩa cũng góp phần bít kín đường đi của không khí.
Vì vậy vệ sinh đế định kỳ không chỉ để cho đẹp mà còn để đế hoạt động đúng như thiết kế.
Chuẩn bị: những thứ bạn cần
- Nước ấm, không phải nước sôi.
- Baking soda, khoảng một đến hai muỗng cà phê cho một bát nước ấm.
- Bàn chải đánh răng cũ hoặc bàn chải mềm.
- Tăm bông, que tre nhỏ hoặc tăm để làm sạch rãnh hẹp.
- Khăn mềm sạch và giấy thấm.
Tránh dùng bàn chải sắt, miếng cọ nhám, chất tẩy mạnh, nước tẩy trắng hay chất tẩy chuyên dụng cho bồn cầu. Chúng có thể làm xước hoặc làm mờ lớp men, và dư lượng hóa chất còn lại có thể bay lên khi đốt.
Vệ sinh đế gốm thác khói: các bước làm sạch
- Để đế nguội hoàn toàn. Đừng bao giờ nhúng gốm còn nóng vào nước vì nó có thể nứt do sốc nhiệt. Chờ ít nhất vài tiếng sau lần đốt cuối.
- Gạt bỏ tro. Đổ tro khô ra giấy hoặc nhẹ nhàng lau bằng khăn khô.
- Pha dung dịch. Hòa baking soda vào bát nước ấm đến khi tan.
- Làm ướt và chờ. Dùng khăn nhúng dung dịch đắp lên chỗ có cặn khoảng 5 đến 10 phút để cặn mềm ra. Với cặn dày, có thể ngâm phần men của đế trong dung dịch, nhưng lưu ý bên dưới.
- Chải nhẹ. Chải theo một chiều bằng bàn chải mềm. Dùng tăm bông hoặc que tre để lách vào rãnh và lỗ dẫn khói, không cạy mạnh.
- Tráng sạch. Rửa lại bằng nước ấm sạch cho đến khi hết nhớt và không còn mùi soda.
- Lau và phơi khô. Lau bằng khăn mềm rồi để úp ráo nước ở nơi thoáng, không phơi nắng gắt.
Những lưu ý quan trọng
Đế men và đế mộc
Phần lớn đế gốm men có bề mặt bóng, rất dễ lau. Nhưng nhiều đế có phần đáy hoặc mép để mộc, tức gốm không phủ men. Phần này thấm nước và hút cặn mạnh hơn. Với chỗ để mộc, hãy lau bằng khăn ẩm, đừng ngâm lâu, và để thật khô.
Cặn ở đường dẫn khói
Đây là chỗ khó nhất. Hãy kiên nhẫn: đắp dung dịch, đợi, rồi chải lại vài lần thay vì cố một lần cho thật sạch. Nếu cặn rất cứng, lặp lại quy trình vào hôm sau. Đế gốm thủ công có vẻ đẹp riêng, xem wabi-sabi và đế gốm thủ công.
Phải thật khô
Gốm giữ nước trong thân. Nếu đốt khi đế còn ẩm, hơi nước thoát ra có thể làm nụ tắt, và nước đọng trong rãnh có thể cản khói. Hãy để đế khô ít nhất một đêm. Trong mùa nồm, có thể cần lâu hơn, hãy đặt gần máy hút ẩm hoặc nơi có điều hòa chế độ khô.
Không dùng máy rửa chén
Nhiệt độ cao, chất tẩy mạnh và va đập có thể làm hỏng men hoặc làm nứt các chi tiết nhỏ. Rửa tay là cách an toàn nhất.
Bao lâu nên vệ sinh một lần
Không có con số cố định, vì phụ thuộc bạn đốt thường xuyên đến đâu. Một cách tham khảo dễ nhớ:
- Sau mỗi lần đốt: đổ tro, lau nhanh đĩa bằng khăn khô.
- Mỗi tuần hoặc hai tuần: lau nhẹ thân đế bằng khăn ẩm.
- Mỗi tháng hoặc khi thác khói chảy chậm: làm sạch kỹ theo các bước ở trên.
Đây chỉ là gợi ý. Nếu thấy khói chảy kém, hoặc lớp cặn bắt đầu dính tay, đó là lúc đế cần được chăm sóc. Để bày đế cho đẹp, xem trang trí kệ với đế gốm.
Một nghi thức nhỏ sau khi đốt
Lau đế gốm xong, nhiều người thấy lòng nhẹ đi, như vừa dọn một góc nhỏ trong đầu. Với những ai yêu sự chậm rãi, đây không hẳn là việc nhà, mà là phần thứ hai của buổi đốt hương: tạ ơn chiếc đế đã đồng hành. Men gốm thủ công mỗi chiếc mỗi vẻ, và việc chăm chút làm cho nó dần có dấu vết riêng của bạn.
Nếu bạn đang tìm đế mới, bạn có thể xem cửa hàng với các đế gốm men và nụ hương đi kèm, hoặc bộ quà nếu muốn tặng ai đó. Và nhớ mở cửa sổ mỗi lần đốt, để khói và hơi ẩm đều có nơi thoát.
Câu hỏi thường gặp
Vệ sinh đế gốm thác khói thế nào?
Dùng nước ấm, baking soda và bàn chải mềm, rồi để khô hoàn toàn.
Vì sao đế gốm bị bẩn?
Sau nhiều lần đốt, nhựa khói đóng thành lớp cặn sẫm, hơi dính, gọi nôm na là cặn hắc ín.
Bao lâu nên vệ sinh một lần?
Tùy tần suất đốt: đổ tro và lau nhanh đĩa sau mỗi lần đốt, lau thân đế mỗi một đến hai tuần, và làm sạch kỹ mỗi tháng hoặc khi thác khói chảy chậm.
Chăm sóc món đồ nhỏ mỗi ngày là cách ta học cách chăm sóc chính mình.