Yūgen là gì? Yūgen (幽玄) là một khái niệm thẩm mỹ của Nhật Bản, chỉ vẻ đẹp sâu xa, tinh tế và không nói hết, thứ cảm giác như có điều gì đó lớn hơn những gì mắt thấy. Từ thơ ca thời Heian đến kịch Noh của Zeami, yūgen là một trong những lý tưởng quan trọng nhất của nghệ thuật Nhật. Đó cũng là lý do chúng tôi đặt tên thương hiệu của mình như vậy.
Yūgen là gì: chữ Hán và nghĩa gốc
Yūgen gồm hai chữ Hán. “Yū” (幽) gợi sự mờ tối, kín đáo, ẩn mình, như thung lũng sâu hay con đường khuất trong sương. “Gen” (玄) là màu đen huyền, sự sâu thẳm, huyền diệu. Ghép lại, từ này ban đầu mang nghĩa “sâu xa, mờ tối, khó thấu” và được dùng trong các văn bản triết học, tôn giáo của Trung Hoa. Khi sang Nhật, nó dần trở thành một khái niệm về cái đẹp.
Điều đáng chú ý là yūgen khó dịch gọn. Tiếng Việt có thể dùng “u huyền” theo Hán Việt, hoặc những cụm như “vẻ đẹp u nhã, sâu lắng”. Không có từ nào đủ khít, và có lẽ đó cũng là một phần của khái niệm: nó không muốn bị định nghĩa trọn vẹn.
Từ thơ cổ đến Zeami và kịch Noh
Trong thơ waka thời Heian và Kamakura, các nhà thơ như Fujiwara no Shunzei dùng yūgen để nói về dư vị, những tầng nghĩa nằm bên dưới câu chữ. Một bài thơ yūgen không tả hết cảnh mà để người đọc tự điền vào phần còn thiếu. Một hình ảnh thường được người ta gợi lên là một buổi chiều thu: không có màu sắc rực rỡ hay âm thanh nào đặc biệt, vậy mà lòng người vẫn lay động.
Sang thời Muromachi, Zeami Motokiyo (khoảng 1363–1443), người cùng cha mình đặt nền móng cho kịch Noh, đã đưa yūgen vào trung tâm của nghệ thuật sân khấu. Trong các tác phẩm lý luận của ông, yūgen thường được hiểu là vẻ đẹp thanh nhã, nhẹ nhàng, được thể hiện qua cử chỉ chậm, giọng nói tiết chế và sự im lặng. Một diễn viên Noh không cần làm nhiều; một cử động nhỏ của bàn tay hay một bước chân đủ chạm đến người xem. Cách hiểu chính xác của Zeami có thể thay đổi giữa các giai đoạn trong sự nghiệp, và các học giả vẫn còn tranh luận, nên chúng tôi chỉ nêu ý chính.
Yūgen nhìn thấy ở đâu trong đời sống?
Có thể hình dung yūgen không phải là một vật mà là một cách cảm nhận. Một vài khoảnh khắc người ta hay gọi tên nó:
- Sương mù lấp một nửa ngọn núi, chỉ để lộ đường nét xa xa.
- Ánh trăng xuyên qua mây mỏng.
- Tiếng chuông chùa ngân xa, không biết từ đâu đến.
- Làn khói hương mỏng manh vươn lên rồi tan vào không khí.
- Một khoảng trống trong bức tranh mực nước, nơi trí tưởng tượng lấp đầy.
Điểm chung của chúng là sự gợi ý. Thay vì phô bày tất cả, chúng chừa chỗ cho người xem. Cái đẹp không nằm trong vật, mà nằm trong khoảng giữa vật và người cảm nhận.
Một cách nhìn gần gũi khác là wabi-sabi và đế gốm thủ công, và về khói trong bóng tối, xem ánh sáng và khói hương qua Tanizaki.
Vì sao hương hợp với yūgen đến vậy?
Hương có lẽ là một trong những cách thể hiện yūgen tự nhiên nhất. Khói hương nhìn thấy được trong chốc lát rồi biến mất. Mùi hương không có hình dạng, không thể chụp lại, nhưng gợi lên ký ức và tâm trạng. Bạn không thể “sở hữu” nó, chỉ có thể ở bên nó trong lúc nó còn đó.
Ngoài ra, hương đòi hỏi sự chú ý yên tĩnh. Muốn nghe được một mùi hương tinh tế, ta phải chậm lại, giảm tiếng ồn xung quanh và hít thở sâu hơn. Chính thái độ ấy là yūgen thu nhỏ: không cần nhiều, chỉ cần chú tâm.
Bạn có thể luyện cảm nhận này bằng ba việc nhỏ: bớt một thứ trên bàn để mắt có chỗ nghỉ, dành một phút nhìn khói trước khi làm gì khác, và thử tả một mùi hương bằng ba chữ rồi dừng lại, không cố tả thêm. Phần không nói ra cũng là một phần của trải nghiệm.
Những lời xưa về hương cũng mang hơi thở ấy, xem mười đức của hương.
Yūgen trong thương hiệu của chúng tôi
Chúng tôi chọn Yūgen làm tên vì một ý rất giản dị: một mùi hương nên giống một lời thì thầm hơn là một lời tuyên bố. Khi làm nụ hương từ gỗ, thảo mộc và những nguyên liệu tự nhiên, chúng tôi muốn mùi thơm đủ dịu để bạn không bị choáng ngợp, đủ rõ để bạn nhận ra ngôi nhà mình đang chậm lại. Đó cũng là điều đằng sau khẩu hiệu “Hiểu mình, thương mình”: một khoảng lặng nhỏ để lắng nghe bản thân.
Chúng tôi không cho rằng mình đã chạm đến yūgen; đó là một lý tưởng để hướng tới, không phải thứ có thể đóng gói. Nếu bạn tò mò, hãy đọc câu chuyện của chúng tôi, thử gợi ý chọn mùi hoặc xem các nhóm hương.
Và nếu bạn muốn trải nghiệm yūgen ngay hôm nay, không cần gì nhiều: một nụ hương, một cửa sổ mở, và năm phút nhìn khói tan. Hãy thắp ở nơi thoáng và dập tắt hẳn khi xong.
Câu hỏi thường gặp
Yūgen là gì?
Yūgen (幽玄) là một khái niệm thẩm mỹ của Nhật Bản, chỉ vẻ đẹp sâu xa, tinh tế và không nói hết, như có điều gì đó lớn hơn những gì mắt thấy. Chữ “yū” gợi sự mờ tối, kín đáo; chữ “gen” là màu đen huyền, sự sâu thẳm.
Yūgen khác wabi-sabi thế nào?
Yūgen nói về vẻ đẹp sâu xa, được gợi chứ không nói hết; wabi-sabi nói về vẻ đẹp của sự giản dị, không hoàn hảo và dấu vết của thời gian. Hai khái niệm khác nhau nhưng có thể gặp nhau trong cùng một góc nhà.
Vì sao thương hiệu có tên Yūgen?
Chúng tôi chọn tên này vì một mùi hương nên giống một lời thì thầm hơn là một lời tuyên bố. Yūgen là lý tưởng để hướng tới, không phải thứ có thể đóng gói.
Cái đẹp sâu nhất thường là điều chỉ được gợi, không bao giờ được nói hết.