Mười đức của hương (香の十徳, Kō no Jittoku) là một danh sách ngắn gồm mười lời khen dành cho hương, được lưu truyền trong văn hóa hương đạo Nhật Bản và thường được gắn với thiền sư Ikkyū Sōjun (1394–1481). Việc gán cho ông là một tập quán lâu đời, nhưng các nguồn không hoàn toàn thống nhất về tác giả thật, nên ta nên nói “tương truyền”. Dưới đây là phần diễn giải bằng lời của chúng tôi, không phải bản dịch chính thức.
Danh sách này đến từ đâu?
Mười câu ngắn, mỗi câu thường là một cụm bốn chữ Hán, được người Nhật đọc và truyền đi trong giới thưởng hương. Một số nguồn cho rằng nó có gốc từ thơ văn Trung Hoa rồi được người Nhật tiếp nhận; một số khác gắn nó với Ikkyū hoặc với các nhà làm hương lâu đời. Chúng tôi không thể xác nhận nguồn gốc chính xác, và cũng không nghĩ điều đó làm giảm giá trị của chúng. Điều quan trọng hơn là cách mỗi câu gợi ra một cái nhìn về hương rất đời thường.
Một lưu ý nhỏ: danh sách là một lời ca ngợi mang tính thi ca, không phải một khẳng định y học. Khi đọc, hãy đọc như đọc thơ.
Mười đức của hương, đọc chậm từng điều
Thứ tự và cách diễn đạt có thể khác nhau giữa các bản, nhưng nội dung thường như sau:
- Mở lòng với điều thiêng liêng. Hương giúp ta cảm thấy gần hơn với điều lớn lao hơn bản thân, như cách người xưa dâng hương trước tượng Phật hay bàn thờ.
- Làm thanh sạch thân tâm. Một mùi dễ chịu khiến ta cảm thấy nhẹ nhõm, như vừa rửa mặt. Đây là cảm giác tinh thần, không phải tác dụng chữa trị.
- Xua đi sự ô trọc. Hương che lấp những mùi khó chịu trong không gian. Ngày xưa, khi nhà ít cửa sổ và không có tủ lạnh, điều này rất thiết thực.
- Giúp tỉnh táo khỏi buồn ngủ. Một mùi thơm rõ ràng có thể đánh thức sự chú ý, giống cảm giác mở cửa đón gió buổi sáng.
- Làm bạn trong cô tịch. Khi ở một mình, một sợi khói là một sự hiện diện dịu dàng.
- Cho một khoảng nhàn giữa bụi bặm. Giữa bao việc, vài phút nhìn khói là một khoảng nghỉ.
- Nhiều mà không chán. Một mùi hương tốt, dù có nhiều, vẫn không gây ngán. Các bản khác nhau về cách diễn đạt câu này, nên hãy hiểu theo tinh thần chung.
- Ít mà vẫn đủ. Chỉ một chút hương cũng thỏa lòng.
- Để lâu không hỏng. Gỗ hương được cất kỹ qua nhiều năm vẫn giữ được mùi, thậm chí chín dần hơn.
- Dùng thường xuyên không trở ngại. Câu này ý nói hương là bạn quen của đời sống hằng ngày.
Về chuyện người Nhật “nghe” hương, xem vì sao người Nhật gọi thưởng hương là lắng nghe hương, và về bối cảnh lịch sử, lịch sử Hương đạo Kōdō.
Đọc lại với con mắt hôm nay
Một số điều trong danh sách vẫn nguyên giá trị. “Ít mà vẫn đủ” rất gần với lối sống chậm: một nụ hương nhỏ cho một buổi chiều, thay vì một căn phòng đầy khói. “Làm bạn trong cô tịch” và “khoảng nhàn giữa bụi bặm” nói đúng điều nhiều người tìm khi họ ngồi lại với hương sau một ngày làm việc.
Nhưng cũng có một điều cần nói thẳng. Câu “dùng thường xuyên không trở ngại” được viết trong một thời không có những nghiên cứu về khói hương như bây giờ. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy khói hương cũng chứa các hạt mịn và khí có thể ảnh hưởng đến đường hô hấp, nhất là khi đốt nhiều trong không gian kín. Vì vậy, chúng tôi hiểu câu ấy theo tinh thần điều độ chứ không theo nghĩa đen: dùng ít, thông gió tốt, dừng khi cơ thể báo khó chịu, và hỏi ý bác sĩ nếu bạn có bệnh hô hấp.
Ba điều đáng mang theo
- Điều độ là một đức tính. Câu “ít mà đủ” có lẽ là câu hợp thời nhất trong cả mười câu.
- Hương là một khoảng nghỉ. Nhiều đức trong danh sách thật ra nói về khoảng dừng: tỉnh táo, nhàn, bạn trong yên tĩnh.
- Đọc truyền thống bằng sự tỉnh táo. Ta có thể trân trọng lời xưa mà vẫn cập nhật hiểu biết hôm nay.
Điều thú vị là mười câu ấy hầu như không hứa hẹn điều gì lớn lao. Không có câu nào nói hương mang lại may mắn hay chữa lành điều gì; chúng chỉ mô tả những thay đổi rất nhỏ trong cảm giác: tỉnh hơn một chút, yên hơn một chút, bớt cô đơn một chút. Có lẽ chính sự khiêm tốn đó là lý do danh sách còn được nhắc lại sau nhiều thế kỷ.
Tinh thần “gợi mà không nói hết” của những lời này gần với yūgen.
Cách thử trong một buổi chiều
Chọn một trong mười câu, ví dụ “khoảng nhàn giữa bụi bặm”. Thắp một nụ hương ngắn ở nơi thoáng, pha một chén trà, rồi trong lúc nụ hương cháy, chỉ làm một việc duy nhất là nhìn khói. Khi nụ hương tắt, mở cửa sổ và ghi một dòng về điều bạn nhận thấy. Bạn sẽ thấy các “đức” này không phải điều gì to tát, mà chỉ là những trải nghiệm rất nhỏ.
Muốn bắt đầu, bạn có thể dùng gợi ý chọn mùi hoặc xem các nhóm hương để chọn một mùi dịu, không quá nồng.
Câu hỏi thường gặp
Mười đức của hương do ai viết?
Danh sách thường được gắn với thiền sư Ikkyū Sōjun (1394–1481), nhưng đó là một tập quán lâu đời và các nguồn không hoàn toàn thống nhất về tác giả thật.
Mười đức của hương gồm những gì?
Thứ tự và cách diễn đạt khác nhau giữa các bản, nhưng thường gồm: mở lòng với điều thiêng liêng, làm thanh sạch thân tâm, xua đi sự ô trọc, giúp tỉnh táo, làm bạn trong cô tịch, cho một khoảng nhàn giữa bụi bặm, nhiều mà không chán, ít mà vẫn đủ, để lâu không hỏng và dùng thường xuyên không trở ngại.
Mười đức của hương có phải là khẳng định y học không?
Không. Đó là một lời ca ngợi mang tính thi ca, nên hãy đọc như đọc thơ. Riêng câu “dùng thường xuyên không trở ngại” cần đọc cùng hiểu biết hôm nay về khói hương: điều độ và thông gió vẫn là cách làm cẩn trọng.
Ít mà đủ, chậm mà sâu: có lẽ đó là đức đầu tiên của hương.