Trong tiếng Nhật, thưởng hương không gọi là “ngửi” mà là mon-kō (聞香) – “lắng nghe hương”. Chữ 聞 vốn có nghĩa là nghe. Cách gọi ấy không phải chơi chữ: nó nói lên cả một thái độ, nơi mùi hương được đón nhận chậm rãi và chú tâm như khi ta lắng nghe một người đang nói.
Kōdō – con đường của hương
Cùng với trà đạo và hoa đạo, kōdō (香道, hương đạo) là một trong ba nghệ thuật tao nhã cổ điển của Nhật Bản. Hương trầm theo Phật giáo du nhập từ khoảng thế kỷ VI; đến thời Heian, giới quý tộc đã tự phối hương và thi nhau đoán mùi. Tới thời Muromachi, các nghi thức được hệ thống hóa thành một “đạo” với dụng cụ, quy tắc và thẩm mỹ riêng. Xem thêm lịch sử ngắn của Hương đạo Kōdō.
Trong một buổi kōdō, người ta không đốt trực tiếp mà đặt một mảnh gỗ thơm nhỏ lên tấm mica, bên trên lớp tro có than ấm. Gỗ được sưởi nóng từ từ, tỏa hương mà gần như không có khói. Chén hương được chuyền tay; mỗi người nâng chén lên, che bằng bàn tay, hít ba lần thật chậm – rồi lặng im.
Vì sao lại là “lắng nghe hương”?
Ngửi là hành động chủ động: ta tìm mùi, phán xét thơm hay không. Nghe thì khác. Khi lắng nghe, ta lùi lại, để âm thanh tự đến, không chen lời. “Nghe hương” mời người thưởng hương làm điều tương tự: không đánh giá vội, mà để mùi hương tự kể – lớp đầu, lớp giữa, rồi phần dư âm còn đọng lại.
Cách gọi ấy cũng nhắc rằng mùi hương, như âm nhạc, có nhịp và thời gian. Nó thay đổi theo từng phút, theo hơi ấm của than, theo không khí trong phòng. Muốn cảm hết, phải có mặt trọn vẹn ở đó.
Mười đức của hương
Người Nhật lưu truyền bài “Thập đức của hương” (香の十徳), tương truyền từ thời Muromachi. Trong đó có những ý như: hương giúp tâm thanh tịnh, xua tan mệt mỏi, làm bạn trong cô quạnh, cho ta một khoảng nghỉ giữa bận rộn, dùng lâu không chán. Đọc lại, ta thấy hương ở đây không phải đồ trang trí, mà là một người bạn đồng hành của tâm trí. Bản đọc kỹ hơn có ở bài mười đức của hương.
Mang tinh thần “nghe hương” về nhà
Bạn không cần dụng cụ kōdō hay than nóng để thực hành. Chỉ cần một nụ hương và mười lăm phút:
- Tắt bớt tiếng ồn. Cất điện thoại, tắt nhạc, để căn phòng yên.
- Đốt một nụ và ngồi gần. Đừng làm việc khác. Chỉ ngồi, thở chậm.
- Đón mùi đầu tiên. Gỗ? Thảo mộc? Ngọt hay khô? Chỉ nhận ra, không cần gọi tên đúng.
- Đợi lớp sau. Sau năm, mười phút mùi sẽ đổi. Để ý xem nó mềm đi hay ấm lên.
- Nghe dư âm. Khi nụ tàn, ngồi thêm một chút. Thứ còn lại trong phòng thường là phần đẹp nhất.
Đó cũng là tinh thần của cái tên Yūgen (幽玄): vẻ đẹp sâu lắng, không phô bày, chỉ hiện ra với người đủ chậm để cảm nhận. Tìm hiểu thêm: Yūgen là gì. Nếu muốn bắt đầu với một mùi hợp mình, hãy thử trắc nghiệm tìm hương của Yūgen.
Câu hỏi thường gặp
Mon-kō nghĩa là gì?
Mon-kō (聞香) nghĩa là “lắng nghe hương”. Chữ 聞 vốn có nghĩa là nghe, nên thưởng hương được hiểu là đón nhận mùi hương chậm rãi và chú tâm.
Kōdō là gì?
Kōdō (香道, hương đạo) là một trong ba nghệ thuật tao nhã cổ điển của Nhật Bản, cùng với trà đạo và hoa đạo, có dụng cụ, quy tắc và thẩm mỹ riêng.
Có cần dụng cụ kōdō để “nghe hương” ở nhà không?
Không. Bạn chỉ cần một nụ hương và khoảng mười lăm phút yên tĩnh, ngồi gần, thở chậm và lắng nghe những lớp mùi thay đổi.
Hương không cần được hiểu. Hương chỉ cần được lắng nghe.