Hương đạo Kōdō (香道) là nghệ thuật thưởng hương của Nhật Bản. Theo ghi chép cổ nhất thường được nhắc đến, câu chuyện bắt đầu năm 595 khi một khúc gỗ trôi dạt vào đảo Awaji; còn việc định hình thành một “đạo” hoàn chỉnh diễn ra nhiều thế kỷ sau, vào thời Muromachi. Bài này kể lại hành trình ấy thật ngắn gọn và không quá hàn lâm.
Khúc gỗ trôi dạt trên đảo Awaji
Nguồn tư liệu quen thuộc nhất là Nhật Bản Thư Kỷ (Nihon Shoki), bộ sử biên niên của Nhật hoàn thành vào đầu thế kỷ VIII. Theo sách, vào năm 595, người dân đảo Awaji tìm thấy một khúc gỗ lớn dạt vào bờ. Họ cho nó vào đống củi và đốt, rồi ngạc nhiên vì mùi thơm lan ra rất lạ. Khúc gỗ được dâng lên triều đình, và người ta thường hiểu đó là trầm hương (jinkō) — loại gỗ chứa nhựa mà ngày nay vẫn nằm ở trung tâm của nghệ thuật này.
Đây là một câu chuyện có sức gợi, và cũng nên đọc với tinh thần cẩn trọng: các sử gia xem đó là ghi chép sớm nhất về trầm hương trong sử Nhật, chứ không có nghĩa hương chưa từng được biết đến ở đó trước đấy. Cùng thời, Phật giáo từ lục địa du nhập và mang theo việc dâng hương trong nghi lễ. Hương đến Nhật trước hết như một vật phẩm của chùa chiền.
Thời Heian: hương như một thú chơi của cung đình
Đến thời Heian (794–1185), hương rời khỏi chùa và đi vào đời sống quý tộc. Giới cung đình tự phối các hỗn hợp hương bột trộn với mật ong và nhiều nguyên liệu khác rồi nén thành viên, gọi là nerikō hay takimono. Mỗi người có một mùi riêng, và mùi hương thấm vào áo quần trở thành dấu ấn cá nhân. Tác phẩm Truyện Genji của Murasaki Shikibu có nhiều đoạn miêu tả chuyện đó, đến mức hai nhân vật Kaoru và Niou được đặt tên gắn với mùi hương.
Cũng thời này, việc đoán và so sánh hương đã xuất hiện như một cuộc chơi thanh nhã, tiền thân của những trò chơi hương về sau.
Thời Kamakura và Muromachi: hương trở thành “đạo”
Khi giới võ sĩ lên nắm quyền ở thời Kamakura (1185–1333), thị hiếu chuyển dần từ những hỗn hợp cầu kỳ sang việc thưởng thức một loại gỗ thơm tinh khiết, gắn với tinh thần giản dị và tĩnh lặng của Thiền. Trầm hương, đốt từng mảnh nhỏ, hợp với lối thưởng thức ấy.
Sang thời Muromachi (1336–1573), dưới thời Ashikaga Yoshimasa, vị tướng quân thứ tám, đời sống văn hóa nở rộ. Quanh ông, các nghệ thuật như trà đạo, cắm hoa, kịch Noh và hương đều được tinh luyện. Những người có liên quan chặt chẽ đến việc hệ thống hóa nghệ thuật hương thường được nhắc đến là Sanjōnishi Sanetaka và Shino Sōshin, những người sau này được xem là tổ của hai trường phái lớn. Chính từ giai đoạn này, thưởng hương không còn là thú giải trí thuần túy mà có quy tắc, dụng cụ và cách cư xử riêng, tức là một “đạo”.
Phân loại và nghi thức: sáu xứ và năm vị
Một trong những di sản của giai đoạn hình thành là cách người xưa mô tả trầm hương. Họ phân biệt chúng theo sáu “xứ” (rikkoku) vốn gắn với tên những vùng đất xa xôi, gồm Kyara, Rakoku, Manaka, Manaban, Sasora và Sumotara, và theo năm “vị” (gomi): ngọt, chua, cay, mặn, đắng. Theo nhiều tài liệu, các tên này phản ánh những vùng ở Đông Nam Á mà trầm theo thuyền buôn đến Nhật, và Việt Nam thường được nhắc đến trong dòng trầm quý. Dĩ nhiên đây là ngôn ngữ của mùi hương, không phải vị giác. Nó cho thấy người xưa nhìn mùi hương như một thứ có thể được nghe, so sánh và đặt tên rất tỉ mỉ.
Thưởng hương theo lối này không “ngửi” theo nghĩa thông thường mà gọi là “nghe hương” (monkō): cầm lư nhỏ trong lòng tay, hít chậm và để tâm yên lại. Chính cách nói ấy cũng là một bài học về sự chú ý.
Hai dòng truyền thống lớn của thời kỳ này được kể trong Oie-ryū và Shino-ryū, còn trò chơi đoán hương nằm trong kumikō.
Hương đạo Kōdō thời Edo và hôm nay
Đến thời Edo (1603–1868), xã hội ổn định và tầng lớp thương nhân khá giả, hương đạo lan từ giới quý tộc, võ sĩ sang cả dân thường. Các trò chơi hương như kumikō phát triển, nhiều quy phạm và dụng cụ được chuẩn hóa, và các dòng truyền dạy theo gia tộc nối tiếp nhau đến tận ngày nay. Hương que (senkō) cũng dần phổ biến trong đời sống thường ngày, dùng ở nhà và ở chùa.
Ngày nay, hương đạo vẫn được học qua các trường phái truyền thống, và đồng thời có những cách tiếp cận rất đời thường: một người ngồi cạnh cửa sổ, thắp một nụ hương, và dành mười lăm phút không làm gì cả. Chúng tôi không cho rằng cần đủ nghi thức mới gọi là “đạo”. Điều đáng giữ lại có lẽ là sự chú ý: nhìn, ngửi, rồi để mọi thứ lắng xuống.
Nếu bạn muốn thử điều đó bằng một lối tiếp cận gần gũi hơn, hãy xem câu chuyện của Yūgen, hoặc chọn một mùi trong cửa hàng và dành cho nó một buổi chiều chậm. Khi dùng hương, hãy nhớ mở cửa sổ và dùng vừa phải.
Muốn đọc tiếp về tinh thần của hương xưa, xem mười đức của hương.
Câu hỏi thường gặp
Hương đạo Kōdō là gì?
Kōdō (香道) là nghệ thuật thưởng hương của Nhật Bản. Người thưởng hương không “ngửi” theo nghĩa thông thường mà “nghe hương” (monkō): cầm lư nhỏ trong lòng tay, hít chậm và để tâm yên lại.
Hương đạo Kōdō bắt đầu từ khi nào?
Ghi chép cổ nhất thường được nhắc đến là trong Nhật Bản Thư Kỷ: năm 595, một khúc gỗ trôi dạt vào đảo Awaji. Việc định hình thành một “đạo” hoàn chỉnh diễn ra nhiều thế kỷ sau, vào thời Muromachi.
Kōdō khác gì việc thắp hương thông thường?
Kōdō thưởng thức từng mảnh gỗ thơm nhỏ, chủ yếu là trầm hương, bằng sự chú ý chậm rãi và yên lặng, chứ không nhằm xông cả căn phòng.
Từ khúc gỗ trôi dạt đến một nụ hương trên bàn, điều xuyên suốt là việc lắng nghe.