Kumikō (組香) là nhóm trò chơi thưởng hương của Nhật Bản, trong đó người chơi lắng nghe vài mùi hương lần lượt rồi đoán xem mùi nào giống mùi nào. Trò nổi tiếng nhất là Genjikō, dùng năm gói hương và có đúng 52 kiểu đáp án khả dĩ, mỗi kiểu mang tên một chương của Truyện Genji. Nghe có vẻ cầu kỳ, nhưng ý tưởng cốt lõi rất giản dị: chú ý thật kỹ.
Kumikō là gì?
Chữ “kumi” có nghĩa là “ghép nhóm” hay “kết hợp”, còn “kō” là hương. Một bài kumikō ghép một số mùi hương lại thành một chủ đề, thường lấy cảm hứng từ thơ, văn học hoặc mùa trong năm. Người chơi không chỉ nhận biết mùi, mà còn thưởng thức bối cảnh văn học đi kèm.
Khác với việc thưởng hương đơn lẻ, kumikō là một hoạt động nhóm. Mọi người ngồi quanh, lần lượt nhận lư hương, hít, ghi lại cảm nhận rồi cùng đối chiếu. Cái hay của nó nằm ở chỗ vừa là trò chơi vừa là một bài luyện tập khứu giác và trí nhớ, không cần thắng thua nặng nề. Theo truyền thống, các lượt chơi và kết quả được ghi bằng bút lông trên giấy, để mọi người cùng xem lại sau buổi chơi.
Genjikō: năm gói hương, 52 hình vẽ
Genjikō (源氏香) là trò kumikō được yêu thích nhất, đặt theo Truyện Genji, tiểu thuyết kinh điển của Murasaki Shikibu viết vào khoảng đầu thế kỷ XI. Cách chơi, được kể lại một cách giản lược, như sau:
- Người chủ chuẩn bị năm loại hương, mỗi loại chia thành năm gói, tức tổng cộng hai mươi lăm gói.
- Các gói được trộn lại, rồi chọn ngẫu nhiên năm gói để lần lượt thắp, mỗi lần một gói.
- Người chơi nghe từng lượt và tự hỏi: mùi này có giống mùi trước không?
- Cuối cùng, mỗi người vẽ đáp án của mình lên giấy: năm đường thẳng đứng đại diện cho năm lượt nghe, và những đường được nối với nhau bằng một thanh ngang ở phía trên là những lượt có cùng mùi.
Vì một số lượt có thể giống nhau hay khác nhau theo nhiều cách, tổng số kiểu sắp xếp có thể có là 52. Con số này không ngẫu nhiên: nó trùng với số chương của Truyện Genji sau khi bỏ chương đầu và chương cuối (54 chương trừ hai). Mỗi hình vẽ được đặt tên theo một chương, nên một câu trả lời cũng là một cái tên văn học. Với người học toán, 52 chính là số cách chia năm vật thành các nhóm, nhưng người xưa nhìn nó dưới con mắt của thi ca hơn là con số.
Kumikō nảy nở trong truyền thống hương đạo, xem lịch sử Hương đạo Kōdō và hai trường phái Oie-ryū, Shino-ryū.
Vì sao đoán mùi lại khó và thú vị?
Khứu giác của chúng ta nhạy với cảm xúc nhưng khó gọi tên chính xác. Rất ít người có thể nói “đây là mùi quế, đây là mùi trầm” khi chưa luyện tập. Kumikō không yêu cầu gọi tên mà chỉ cần so sánh: giống hay khác. Đó là một nhiệm vụ nhẹ nhàng hơn, và vì thế phù hợp với người mới.
Có vài điều dễ nhận ra khi chơi:
- Mũi chóng mỏi. Sau vài lượt, khứu giác thích nghi nên mùi cảm nhận yếu đi. Người xưa nghỉ giữa các lượt, và đôi khi hít một hơi thở sạch trước khi nghe tiếp.
- Ký ức giúp, nhưng cũng đánh lừa. Mùi quen có thể khiến ta “nghe” thấy điều ta mong đợi.
- Càng chậm càng rõ. Hơi thở dài và chú ý yên tĩnh thường cho kết quả tốt hơn là cố đoán vội.
Chơi một phiên bản nhẹ tại nhà
Bạn không cần bộ dụng cụ truyền thống để cảm nhận tinh thần của kumikō. Đây là một cách chơi đơn giản cho hai đến bốn người, được chúng tôi điều chỉnh cho gọn và an toàn hơn:
- Chọn hai hoặc ba mùi khác nhau. Ví dụ một mùi gỗ, một mùi thảo mộc, một mùi ngọt dịu. Mỗi mùi chuẩn bị một nụ hương.
- Người chủ giữ bí mật. Người chủ thắp lần lượt các nụ theo một thứ tự mà người chơi không biết, một mùi có thể lặp lại.
- Nghe và ghi. Sau mỗi lượt, người chơi ghi nhanh vài chữ về cảm nhận, rồi đoán lượt nào giống lượt nào.
- Dập hương, mở cửa, đối chiếu. Giữa các lượt hãy dập tắt hẳn nụ trước, mở cửa sổ một lúc cho thoáng rồi mới thắp tiếp. Cuối cùng cùng đọc lại thứ tự thật.
Nhớ rằng thắp nhiều nụ liên tiếp trong phòng kín sẽ làm không khí đặc lại. Hãy chơi ngắn, thông gió tốt và dừng khi bất kỳ ai thấy khó chịu. Bạn cũng có thể chọn ba mùi từ gợi ý chọn mùi hoặc xem các nhóm hương trong cửa hàng để có chất liệu cho buổi chơi.
Nếu thích luyện chú ý chậm bằng các giác quan, hãy thử bài thực hành chánh niệm năm giác quan.
Điều đọng lại
Có lẽ phần đẹp nhất của kumikō không nằm ở kết quả đúng hay sai, mà ở khoảnh khắc cả nhóm im lặng cùng chú ý một điều rất nhỏ. Trong một ngày đầy tiếng ồn, đó đã là một món quà. Và nếu bạn chỉ chơi một mình, chỉ cần thắp hai mùi cách nhau một lúc và tự hỏi: chúng gợi cho tôi điều gì khác nhau?
Câu hỏi thường gặp
Kumikō là gì?
Kumikō (組香) là nhóm trò chơi thưởng hương của Nhật Bản, trong đó người chơi lắng nghe vài mùi hương lần lượt rồi đoán xem mùi nào giống mùi nào. Đây là hoạt động nhóm: mọi người cùng nhận lư hương, hít, ghi lại cảm nhận rồi đối chiếu.
Genjikō có bao nhiêu kiểu đáp án?
Genjikō có 52 kiểu đáp án, mỗi kiểu mang tên một chương của Truyện Genji. Người chủ chuẩn bị năm loại hương, mỗi loại năm gói; năm gói được chọn ngẫu nhiên để lần lượt thắp, và người chơi vẽ đáp án của mình lên giấy.
Có chơi kumikō tại nhà được không?
Được, với một phiên bản nhẹ cho hai đến bốn người: chọn hai hoặc ba mùi khác nhau, mỗi mùi một nụ, nghe và ghi lại cảm nhận rồi đối chiếu. Giữa các lượt hãy dập hẳn nụ và mở cửa sổ cho thoáng.
Đoán đúng hay sai không quan trọng bằng việc ta đã thật sự lắng nghe.