Trong hương đạo Kōdō của Nhật Bản có hai dòng truyền thống lớn là Oie-ryū và Shino-ryū. Theo truyền thống, Oie-ryū bắt nguồn từ Sanjōnishi Sanetaka, một quý tộc cung đình, còn Shino-ryū bắt nguồn từ Shino Sōshin, người từng phục vụ tướng quân Ashikaga Yoshimasa. Cả hai cùng nảy nở từ thời Muromachi và vẫn được học đến ngày nay.
Bối cảnh: một thời đại tinh luyện nghệ thuật
Để hiểu hai trường phái, cần nhìn lại thời Muromachi (1336–1573), nhất là nửa sau thế kỷ XV, khi Ashikaga Yoshimasa bảo trợ cho nhiều nghệ thuật: trà, kịch Noh, cắm hoa, hội họa và hương. Quanh vị tướng quân ấy có những người am hiểu hương, gồm cả giới quý tộc kinh đô lẫn những người thân cận thuộc tầng lớp võ gia. Việc đặt ra quy tắc cho thưởng hương xuất phát từ vòng tròn đó.
Hai trường phái dưới đây vì vậy không phải hai thứ đối lập nhau, mà là hai nhánh cùng gốc, mỗi nhánh mang dấu ấn của người đặt nền móng và môi trường xã hội quanh họ. Một lưu ý trung thực: nhiều chi tiết về những nhân vật đầu tiên, nhất là Shino Sōshin, ít được ghi chép chắc chắn, nên các tài liệu có thể kể hơi khác nhau. Chúng tôi chỉ nêu những điều được nhắc đến khá nhất quán.
Để hiểu bức tranh lớn hơn, hãy đọc lịch sử ngắn của Hương đạo Kōdō.
Oie-ryū: dòng của giới quý tộc
Oie-ryū (御家流) thường được kể là bắt nguồn từ Sanjōnishi Sanetaka (1455–1537), một nhà quý tộc, học giả và nhà thơ nổi tiếng ở kinh đô. Ông là người am hiểu cổ văn và nghi lễ cung đình, và được ghi nhận là một trong những người có đóng góp lớn trong việc sắp xếp, ghi chép các cách thưởng hương. Nhật ký của ông, Sanetaka-kō ki, còn được các nhà nghiên cứu dùng như một nguồn tư liệu quý về đời sống văn hóa thời ấy, trong đó có chuyện hương.
Vì sinh ra trong môi trường quý tộc, dòng này thường được mô tả là mang vẻ thanh nhã, tao nhã của cung đình, gắn với văn chương cổ điển như Truyện Genji. Cách mô tả này là một khái quát, đừng hiểu như quy tắc cứng nhắc.
Shino-ryū: dòng gắn với giới võ gia
Shino-ryū (志野流) được kể là bắt nguồn từ Shino Sōshin, người sống cùng thời và phục vụ trong vòng của Ashikaga Yoshimasa. Về sau, dòng này gắn với giới võ sĩ và được truyền qua nhiều đời trong gia tộc Shino.
Người ta thường nói Shino-ryū mang phong cách điềm đạm, nghiêm cẩn của giới võ gia, nhưng một lần nữa, đây là cách khái quát mà người học ngày nay có thể không hoàn toàn đồng ý. Điều chắc chắn hơn là cả hai dòng đều được truyền thụ qua quan hệ thầy trò, theo kiểu gia truyền kéo dài hàng thế kỷ.
Oie-ryū và Shino-ryū: điểm chung và khác biệt
Dù có những khác biệt về phong cách, tên gọi dụng cụ, cách bày trí và đôi khi cả quy ước chấm điểm trong các trò chơi hương, hai dòng có rất nhiều điểm chung:
- Trung tâm là trầm hương. Cả hai đều dùng những mảnh gỗ trầm nhỏ, hơ nhẹ trên than đặt trong lớp tro chứ không đốt cháy.
- Dụng cụ. Lư hương, tro được tạo hình, đĩa mica mỏng đặt giữa lửa và gỗ, cùng các que nhỏ để sửa tro đều là những thứ quen thuộc.
- Cách nghe. Người thưởng hương cầm lư trong lòng tay, che lại, hít nhẹ vài lần, rồi truyền cho người kế tiếp.
- Các trò chơi hương. Kumikō, trò chơi đoán hương, là một phần của cả hai truyền thống.
Với người ngoài cuộc, những khác biệt nhỏ ấy ít quan trọng bằng điều chúng cùng nói đến: một cách chú ý rất chậm rãi, được trau chuốt qua nhiều thế hệ. Một buổi thưởng hương thường rất yên lặng: người chủ chuẩn bị tro, đặt than, đặt lớp mica và một mảnh trầm nhỏ, rồi trao lư cho vị khách đầu tiên. Không ai nói nhiều. Mỗi người nhận lư, hít, và trao đi, như thể cả căn phòng đang cùng giữ một nhịp thở chậm.
Cả hai dòng đều chơi các trò đoán hương, xem thêm trong kumikō, trò chơi đoán hương.
Chúng còn ý nghĩa gì với ta hôm nay?
Chúng ta không cần học một trường phái nào mới có thể hưởng được tinh thần của hương đạo. Nhưng hai dòng này cho thấy vài điều đáng suy ngẫm:
- Một nghệ thuật có thể được truyền nối bằng sự kiên nhẫn, thông qua những người thầy cụ thể, không chỉ qua sách vở.
- Hình thức (cách cầm, cách xoay, cách ngồi) không nhằm làm khó, mà để giữ cho tâm chú ý vào một điều duy nhất.
- Cùng một tinh thần có thể có nhiều giọng điệu: cái thanh nhã của cung đình và cái điềm tĩnh của võ gia đều là cách nói về sự lắng lại.
Tại nhà, bạn có thể mượn một phần tinh thần ấy rất đơn giản: thắp một nụ hương, đặt tay lên đùi, hít chậm ba lần và nhận xét một điều bạn ngửi thấy. Nhớ mở cửa sổ và dập hương cho hẳn khi xong. Nếu muốn khởi đầu nhẹ nhàng, hãy xem gợi ý chọn mùi hoặc tìm hiểu câu chuyện của chúng tôi.
Và nếu thích những lời xưa về hương, xem mười đức của hương.
Câu hỏi thường gặp
Oie-ryū và Shino-ryū khác nhau thế nào?
Oie-ryū thường được mô tả là dòng của giới quý tộc, mang vẻ thanh nhã của cung đình; Shino-ryū gắn với giới võ gia, mang phong cách điềm đạm, nghiêm cẩn. Đây là cách khái quát, và người học ngày nay có thể không hoàn toàn đồng ý.
Ai là người đặt nền móng cho hai trường phái?
Theo truyền thống, Oie-ryū bắt nguồn từ Sanjōnishi Sanetaka, một quý tộc cung đình, còn Shino-ryū bắt nguồn từ Shino Sōshin, người phục vụ trong vòng của tướng quân Ashikaga Yoshimasa.
Có cần học một trường phái mới thưởng hương được không?
Không. Bạn có thể mượn tinh thần ấy rất đơn giản: thắp một nụ hương, đặt tay lên đùi, hít chậm ba lần và nhận xét một điều bạn ngửi thấy, nhớ mở cửa sổ cho thoáng.
Hai dòng, một tinh thần: chậm lại, và lắng nghe điều rất khẽ.