Ánh sáng và khói hương là cặp bạn đồng hành: khói chỉ thật sự hiện ra khi có một nguồn sáng đúng chỗ, và bóng tối quanh nó làm nét khói thêm mảnh. Nhà văn Nhật Tanizaki Jun’ichirō đã viết cả một tiểu luận ca ngợi vẻ đẹp của bóng tối. Từ đó, ta có thể học cách để căn phòng bớt sáng, bớt chói, để khói hương và một khoảng lặng nhỏ được là chính chúng.
Tanizaki và “Ca ngợi bóng tối” nói về điều gì?
Tiểu luận của Tanizaki, nhan đề tiếng Nhật In’ei raisan, được viết vào đầu thập niên 1930 (theo một số nguồn đăng nối kỳ 1933–1934). Bản tiếng Anh In Praise of Shadows do Thomas J. Harper và Edward G. Seidensticker dịch, in năm 1977. Bạn có thể xem phần giới thiệu chung ở mục từ về tác phẩm này.
Ông viết về nhà cửa, đồ sơn mài, nhà vệ sinh và ánh nến, và cho rằng nhiều vẻ đẹp truyền thống Nhật Bản chỉ hiện ra trong ánh sáng yếu. Theo cách ông nhìn, đồ sơn mài nên được để trong bóng tối, chỉ chạm chút ánh sáng ở chỗ này chỗ kia. Đó là một quan điểm cá nhân, một lối thẩm mỹ, không phải quy tắc chung.
Vì sao bóng tối làm ánh sáng và khói hương đẹp hơn?
Khói hương gần như trong suốt; ta thấy nó nhờ ánh sáng tán xạ trên những hạt nhỏ. Nếu phòng sáng đều và chói, nền sáng át mất khói. Nếu nền hơi tối và có một nguồn sáng ở bên, khói nổi lên thành sợi bạc mảnh. Đó là lý do nhiều người thấy khói đẹp nhất vào buổi tối hoặc chiều muộn.
Điều này cũng là cốt lõi của bài chụp ảnh khói thác đẹp: nền tối, ánh sáng cạnh bên và không khí tĩnh. Còn nếu chỉ muốn thưởng thức bằng mắt, ta không cần máy ảnh, chỉ cần một ngọn đèn nhỏ và một bức tường tối màu.
Làm sao thiết kế ánh sáng dịu quanh một nụ hương?
Bạn không cần thay cả căn phòng. Vài thay đổi nhỏ là đủ để cảm giác đổi khác.
- Giảm bớt đèn trần chói, dùng một đèn bàn ánh vàng ấm đặt thấp.
- Đặt nguồn sáng ở bên cạnh hoặc hơi phía sau khói, không chiếu thẳng vào.
- Chọn nền tối và trơn: một bức tường, tấm vải, hay gỗ sẫm.
- Giữ không khí tĩnh trong lúc ngắm, nhưng vẫn mở hé cửa để thông gió; xem thông gió khi đốt nhang.
Đừng dùng nến hay đèn có lửa đặt sát nụ hương: nhiều ngọn lửa trong một chỗ làm tăng nguy cơ cháy. Đèn điện nhỏ là lựa chọn an toàn hơn.
Cũng đáng nhớ rằng mỗi căn nhà mỗi khác: có nhà nhiều cửa sổ lớn, có nhà chỉ có một ô cửa nhỏ. Bạn không cần thay đổi kiến trúc, chỉ cần để ý góc nào trong nhà có ánh sáng dịu nhất vào giờ bạn thường ngồi. Hương chỉ cần đến đó.
Bóng tối có liên quan gì đến yūgen và wabi-sabi?
Quan niệm yūgen, vẻ đẹp sâu, chỉ được gợi chứ không phô bày, nghe rất gần với sự yêu bóng tối của Tanizaki. Bài Yūgen là gì giải thích sâu hơn về khái niệm này, còn wabi-sabi và đế gốm thủ công nói về vẻ đẹp của sự không hoàn hảo. Ba ý tưởng ấy cùng chung một thái độ: biết dừng lại và nhìn kỹ những điều nhỏ.
Nhưng bóng tối ở đây là sự dịu bớt ánh sáng, không phải ngồi trong bóng tối hoàn toàn. Hãy đủ sáng để thấy đường đi, thấy nụ hương và thấy chỗ mình đặt tay.
Một buổi tối thử nghiệm với ánh sáng và khói hương
Thử nghiệm này rất giản dị, và không cần dụng cụ gì đặc biệt. Chọn một buổi tối bạn rảnh. Tắt đèn trần, bật một đèn bàn nhỏ, thắp một nụ hương trên đế gốm, ngồi cách một sải tay. Quan sát khói trong năm phút mà không làm gì khác. Nếu bạn thích viết, bài viết nhật ký cùng khói hương có vài câu hỏi nhẹ để bắt đầu.
Bạn có thể xem cửa hàng để chọn nụ chảy ngược cho buổi tối ấy, hoặc dùng Scent Finder nếu chưa biết chọn mùi nào. Như mọi lần, đặt hương trên đế chịu nhiệt, tránh xa rèm và đồ dễ cháy, thông gió và không bao giờ để lửa không người trông.
Khi nói về ánh sáng và khói hương, ta cũng nên nhớ rằng màu ánh sáng quan trọng không kém độ mạnh. Ánh vàng ấm làm sợi khói trông mềm và gần gũi; ánh trắng lạnh làm nó trông sắc và khô hơn. Không cái nào tốt hơn cái nào, chỉ là hai tâm trạng khác nhau. Hãy thử cả hai và xem bạn thích tâm trạng nào cho buổi tối của mình.
Câu hỏi thường gặp
Ánh sáng nào làm khói hương đẹp nhất?
Thường là một nguồn sáng nhỏ, ấm, đặt ở bên cạnh hoặc hơi phía sau, trên nền tối. Hãy thử vài góc để xem bạn thích cái nào.
Tanizaki có viết về hương không?
Tiểu luận chủ yếu nói về ánh sáng, bóng tối, nhà cửa và đồ vật. Chúng tôi chỉ mượn tinh thần của nó để nói về khói hương, không cho rằng ông viết riêng về chủ đề này.
Tối quá có nguy hiểm khi thắp hương không?
Có thể, vì khó thấy tàn và đồ xung quanh. Hãy giữ đủ sáng để thấy rõ nụ hương và khu vực quanh nó.
Có những vẻ đẹp chỉ hiện ra khi ta chịu giảm bớt ánh sáng.