Khi nói về trầm hương Khánh Hòa, người ta nhắc đến một trong những vùng đất gắn với trầm nhiều nhất ở Việt Nam. Từ truyền thuyết về kỳ nam trong rừng sâu, những dòng ghi chép tương truyền về trầm dâng triều đình, cho tới Tháp Trầm Hương giữa lòng Nha Trang, hình ảnh của loại gỗ thơm này đã in vào tên đất. Bài này kể lại di sản đó bằng giọng cẩn trọng, vì nhiều chi tiết lịch sử chưa được xác nhận chắc chắn.
Vì sao trầm hương Khánh Hòa được nhắc đến nhiều?
Trầm hương hình thành khi một số cây thuộc chi Aquilaria (ở Việt Nam thường gọi là cây dó) bị thương tổn hoặc nhiễm nấm và tiết nhựa để tự bảo vệ. Gỗ chứa nhựa đó mới là trầm. Những cánh rừng của dải đất miền Trung, trong đó có vùng núi phía tây Khánh Hòa như Khánh Vĩnh và Khánh Sơn, từ lâu được nhắc đến là nơi cây dó mọc và người dân vào rừng tìm trầm.
Theo một số nguồn, vùng đất này từng thuộc về Chăm Pa, và trầm cùng kỳ nam là một trong những sản vật quý của khu vực, được trao đổi với thương nhân đường biển. Điều này nghe hợp lý với vị trí ven biển của Khánh Hòa, nhưng chúng tôi muốn nói rõ: các chi tiết về quy mô buôn bán thời đó không có nhiều ghi chép chắc chắn mà chúng tôi có thể kiểm chứng, nên hãy xem đây là bức tranh chung, không phải số liệu.
Kỳ nam và những dòng ghi chép xưa
Trong ngôn ngữ dân gian và văn chương cổ, kỳ nam (hay kỳ nam hương) được xem là loại trầm quý nhất, mềm, nhiều dầu và hiếm đến mức gần như huyền thoại. Nhiều tài liệu và lời kể nhắc đến Khánh Hòa như một nơi có kỳ nam. Tương truyền, trầm hương và kỳ nam của vùng này từng được dâng làm cống phẩm cho các triều đại, trong đó có thời Nguyễn. Chúng tôi dùng chữ “tương truyền” có chủ ý: nguồn gốc cụ thể của các ghi chép ấy khác nhau giữa các tài liệu, và chúng tôi không thể dẫn chiếu đến một văn bản gốc nào để xác nhận chi tiết.
Dù vậy, điều chắc chắn là trong ký ức dân gian, Khánh Hòa và trầm có một mối liên hệ rất sâu. Câu chuyện về những người đi rừng tìm trầm, sống nhiều ngày trong rừng sâu và đôi khi trở về tay trắng, vẫn là một phần văn hóa địa phương.
Về loại trầm quý nhất, đọc thêm kỳ nam là gì.
Tháp Trầm Hương giữa lòng Nha Trang
Dấu ấn dễ thấy nhất của trầm trong đời sống hôm nay có lẽ là Tháp Trầm Hương, một công trình nằm ở trung tâm thành phố Nha Trang, nhìn ra biển. Công trình này thường được mô tả có hình dáng gợi đóa sen và một búp trầm ở phần ngọn, và trở thành một biểu tượng được nhiều du khách ghé chụp ảnh.
Về chi tiết, các nguồn đưa ra thông tin chưa thống nhất. Nhiều nguồn cho rằng tháp khởi công vào khoảng giữa thập niên 2000 và đi vào hoạt động cuối năm 2008, nhưng năm khởi công, chiều cao và tên người thiết kế được ghi khác nhau giữa các tài liệu. Vì vậy chúng tôi không nêu số liệu cụ thể; nếu cần thông tin chính xác, bạn nên tham khảo nguồn chính thống của địa phương. Điều đáng nói là việc đặt tên và hình dáng tháp cho thấy người dân Khánh Hòa tự hào thế nào về mối liên hệ với trầm.
Cách trân trọng di sản này hôm nay
Trầm là một di sản, nhưng cũng là một nguồn tài nguyên mong manh. Cây dó hoang dã ngày càng ít đi do khai thác, và các loài Aquilaria đã được đưa vào phụ lục II của Công ước CITES (cites.org) nhằm kiểm soát thương mại quốc tế. Vì thế, cách đẹp nhất để tôn trọng truyền thống là chọn có ý thức.
- Ưu tiên nguồn trồng và có giấy tờ rõ ràng. Trầm từ cây trồng, được cấy tạo nhựa, giảm áp lực lên rừng tự nhiên.
- Hoài nghi lời hứa quá đẹp. Gỗ kỳ nam thật cực kỳ hiếm; những lời chào bán “kỳ nam” giá rẻ cần được xem xét cẩn thận.
- Dùng ít, dùng chậm. Một chút trầm đủ cho một buổi chiều; thông gió tốt và dùng điều độ luôn đúng.
- Tìm hiểu câu chuyện đằng sau. Hỏi về xuất xứ, cách khai thác và nguyên liệu khác trong sản phẩm.
Với những ai muốn thử một mùi hương mang dáng dấp gỗ và trầm một cách nhẹ nhàng, bạn có thể bắt đầu từ nhóm Trầm trong cửa hàng hoặc để gợi ý chọn mùi đưa ra lựa chọn. Câu chuyện của chúng tôi về nguyên liệu cũng được kể trong trang giới thiệu.
Để hiểu vì sao nên ưu tiên nguồn trồng, xem trầm tự nhiên và trầm cấy và trầm bền vững và CITES.
Điều đọng lại
Có những vùng đất được nhớ qua mùi hương của chúng. Khánh Hòa với biển xanh và núi rừng phía tây là một nơi như thế: người ta nhắc đến trầm khi nhắc đến vùng đất này, kể cả khi lịch sử cụ thể còn nhiều khoảng mờ. Chúng tôi chọn để những khoảng mờ ấy là mờ, thay vì tô vẽ cho đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Khánh Hòa gắn với trầm hương?
Trầm hình thành khi cây dó (chi Aquilaria) bị thương tổn hoặc nhiễm nấm và tiết nhựa để tự bảo vệ. Trong ký ức dân gian và nhiều ghi chép, Khánh Hòa gắn rất sâu với trầm và kỳ nam, dù chi tiết lịch sử cụ thể còn nhiều điểm chưa thống nhất.
Tháp Trầm Hương ở đâu?
Tháp Trầm Hương nằm ở trung tâm thành phố Nha Trang, nhìn ra biển. Các nguồn đưa ra thông tin chưa thống nhất về một số chi tiết như năm khởi công hay chiều cao.
Làm sao trân trọng di sản trầm mà không gây hại cho rừng?
Hãy ưu tiên trầm từ nguồn trồng có giấy tờ rõ ràng, nhớ rằng các loài Aquilaria đã được đưa vào phụ lục II của CITES, hoài nghi những lời chào bán “kỳ nam” giá rẻ và dùng ít, dùng chậm.
Một mùi hương có thể nhớ về cả một vùng đất, miễn là ta kể về nó cho thật thà.