Từ hàng nghìn năm trước, các loại nhựa thơm, gỗ thơm và gia vị đã đi những quãng đường rất dài, trên lưng lạc đà qua sa mạc và trên thuyền buồm qua biển, để đến tay người cần chúng cho nghi lễ, y thuật cổ truyền và đời sống. Con đường hương liệu cổ có hai trục nổi tiếng: tuyến nhũ hương từ bán đảo Ả Rập đi lên phía bắc, và các tuyến biển nối Ấn Độ Dương với Đông Á, nơi trầm hương Đông Nam Á, trong đó có vùng Champa xưa, giữ một vị trí đáng nhớ.
Vì sao hương liệu từng quý đến thế?
Hãy tưởng tượng một thương nhân nhiều thế kỷ trước, đứng trước một bao nhựa thơm nhỏ nhưng đã đi qua hàng tháng đường. Mỗi viên nhựa là thành quả của mùa thu hái, của đường xá hiểm trở, của lòng tin giữa nhiều người.
Trong thế giới cổ, mùi thơm không chỉ để dễ chịu. Hương gắn với đền miếu, tang lễ, cung đình, và với ý niệm làm sạch không gian. Nguyên liệu lại mọc ở những nơi rất hẹp: nhựa nhũ hương (Boswellia) và một dược (Commiphora) chủ yếu ở vùng Nam Ả Rập và Đông Phi, còn gỗ trầm (Aquilaria) ở rừng nhiệt đới Đông Nam Á. Hiếm ở nơi sản xuất, nhu cầu lại ở rất xa, nên hương liệu trở thành mặt hàng đáng giá cho thương nhân.
Chính khoảng cách đó đã dựng nên những tuyến đường thương mại, những trạm dừng chân, những thành phố cảng giàu lên nhờ hương và gia vị.
Tuyến nhũ hương Ả Rập
Nhũ hương là nhựa khô của cây Boswellia, được thu bằng cách rạch nhẹ thân cây. Vùng Dhofar ở miền nam Oman từ lâu nổi tiếng với loại nhựa này, và UNESCO đã công nhận “Land of Frankincense” (Vùng đất Nhũ hương) tại Oman là Di sản Thế giới vào năm 2000, gồm các thung lũng trồng cây nhũ hương và các di tích cảng cổ như Khor Rori. Từ đây, các đoàn thương nhân chở nhựa thơm đi dọc phía tây bán đảo Ả Rập về phía bắc, hướng đến Địa Trung Hải.
Trên tuyến ấy còn có các thành phố sa mạc của người Nabataea ở vùng Negev, ngày nay cũng được UNESCO ghi nhận (năm 2005) dưới tên “Tuyến Hương liệu: các thành phố sa mạc ở Negev”. Chúng là những chứng tích về cách người xưa tổ chức việc buôn bán đường dài, từ giếng nước, trạm dừng chân đến pháo đài canh gác.
Con đường tơ lụa trên biển
Song song với đường bộ là các tuyến biển, thường được gọi chung là “Con đường tơ lụa trên biển”, nối Đông Phi, Ả Rập, Ấn Độ, Đông Nam Á và Trung Hoa. Các thuyền đi theo mùa gió: gió mùa đưa thuyền đi một chiều vào mùa này, rồi đổi hướng quay về vào mùa khác. Trên thuyền có gốm sứ, tơ lụa, kim loại, và dĩ nhiên cả hương liệu như đàn hương, trầm, long não, hồ tiêu, đinh hương.
Đó cũng là con đường để các thói quen dùng hương lan truyền. Hương cùng lan đi với tôn giáo, văn hóa cung đình và y học cổ truyền, rồi được mỗi nơi biến thành cách dùng riêng: từ nghi lễ đền chùa đến việc thưởng hương của giới sĩ phu. Đàn hương, một hương liệu thường xuất hiện cùng trầm trên những chuyến thuyền này, có bài riêng: đàn hương (gỗ đàn).
Champa và trầm hương
Thương nhân xưa không chỉ mua bán mà còn mang theo cả câu chuyện, tên gọi và cách dùng. Những từ như “trầm”, “kỳ nam” hay “đàn hương” có lẽ đã được truyền đi theo cách ấy, qua nhiều ngôn ngữ và nhiều thế hệ người buôn.
Trên bờ biển miền Trung Việt Nam ngày nay, nơi từng là vương quốc Champa, các thương nhân xưa tìm thấy những cánh rừng sản sinh trầm hương. Theo một số nguồn sử liệu và nghiên cứu, Champa từng được biết đến là nơi cung cấp trầm hương và các lâm sản quý cho thương nhân Trung Hoa, Ả Rập và các nước khác, qua những cảng như vùng Hội An và Nha Trang. Một vài cuốn sách cổ của Trung Hoa mô tả trầm của vùng này, dù độ chính xác chi tiết còn tùy từng nguồn.
Nhiều thế kỷ sau, hình ảnh ấy vẫn còn trong ký ức vùng đất: Khánh Hòa nổi tiếng với trầm hương cho đến hôm nay. Tuy vậy, chúng ta nên nhớ rằng sử liệu về buôn bán hương liệu thường rời rạc, và những lời khẳng định quá chắc về một thương cảng nào đó nên được đọc cẩn trọng. Về di sản trầm ở vùng đất này ngày nay, mời bạn đọc trầm hương Khánh Hòa.
Con đường hương liệu cổ đến với nén hương hôm nay
Ngày nay, hương liệu không còn phải theo đoàn lạc đà qua sa mạc, nhưng nguyên tắc cũ vẫn còn: nguyên liệu quý đến từ vùng đất cụ thể, và việc khai thác cần được giữ ở mức bền vững. Với trầm hương, việc buôn bán các loài Aquilaria hiện được quản lý theo CITES; nếu có thể, hãy ưu tiên các nguồn minh bạch và trầm trồng.
Khi thắp một nụ hương, có thể bạn đang chạm vào một sợi dây rất dài của lịch sử: gỗ, nhựa, rễ, lá, được người ta hái, phơi, nghiền, rồi chuyển đi nhiều chặng. Bạn có thể xem các nhóm mùi Gỗ, Thảo mộc, Trầm, Ngọt dịu tại cửa hàng Yūgen, hoặc đọc thêm câu chuyện của Yūgen để biết chúng tôi chọn nguyên liệu như thế nào. Khi dùng hương trong nhà, đừng quên mở cửa sổ cho thoáng. Nếu muốn hiểu vì sao nguồn gốc quan trọng, hãy xem trầm bền vững và CITES.
Câu hỏi thường gặp
Con đường hương liệu cổ là gì?
Là cách gọi chung các tuyến đường bộ và đường biển mà nhựa thơm, gỗ thơm và gia vị được chuyển đi từ hàng nghìn năm trước. Nổi bật là tuyến nhũ hương từ bán đảo Ả Rập đi lên phía bắc và các tuyến biển nối Ấn Độ Dương với Đông Á.
Nhũ hương khác trầm hương thế nào?
Nhũ hương là nhựa khô của cây Boswellia, chủ yếu ở vùng Nam Ả Rập và Đông Phi. Trầm hương là phần gỗ có nhựa của cây Aquilaria ở rừng nhiệt đới Đông Nam Á.
Champa có từng cung cấp trầm hương không?
Theo một số nguồn sử liệu và nghiên cứu, Champa từng được biết đến là nơi cung cấp trầm hương cho thương nhân nhiều nước. Tuy vậy sử liệu thường rời rạc, nên những khẳng định quá chắc nên được đọc cẩn trọng.
Mỗi nén hương mang theo một đoạn đường dài, từ rừng, sa mạc và biển cả, đến một góc nhỏ trong nhà bạn.